आश्विन २२, २०८२

२२ असोज, काठमाडौं । सन् २०२५ को रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार तीन जना वैज्ञानिक — सुसुमु कितागावा, रिचर्ड रोबसन र ओमर एम. याघी — लाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको छ।

रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेजले बुधबार उनीहरूलाई “मेटल–अर्गानिक फ्रेमवर्क (Metal–Organic Framework, MOF)” को विकासमा गरेको क्रान्तिकारी योगदानका लागि पुरस्कृत गर्ने निर्णय गरेको हो।

🌐 नयाँ संरचनाले खोलेको सम्भावना

यी वैज्ञानिकहरूले यस्तो अणु संरचना विकास गरेका छन्, जसमा ग्यास र रसायनहरू सजिलै प्रवाह गर्न सक्ने ठूला खाली ठाउँहरू (porous structures) हुन्छन्।
त्यस्ता संरचनाहरूलाई मेटल–अर्गानिक फ्रेमवर्क (एमओएफ) भनिन्छ।

एमओएफ प्रयोग गरेर मरुभूमिको हावाबाट पानी संकलन, कार्बन डाइअक्साइड कब्जा, विषालु ग्यासको भण्डारण, र रासायनिक प्रतिक्रिया प्रवर्द्धन जस्ता कार्यहरू सम्भव भएका छन्।

⚙️ कसरी काम गर्छ एमओएफ ?

कितागावा, रोबसन र याघीले विकास गरेको संरचनामा धातु आयनहरू “कर्नरस्टोन” का रूपमा प्रयोग हुन्छन्।
यी आयनहरूलाई लामो अर्गानिक (कार्बन आधारित) अणुहरूले जोड्छन्, जसबाट ठूलो खाली ठाउँ भएको क्रिस्टल जस्तो पदार्थ तयार हुन्छ।

धातु र अर्गानिक अणुको संयोजन परिवर्तन गरेर वैज्ञानिकहरूले फरक–फरक गुण भएका एमओएफहरू बनाउन सक्छन् — जसले विशिष्ट ग्यास वा अणुहरू समात्ने, भण्डारण गर्ने वा विद्युत प्रवाह बढाउने क्षमता प्राप्त गर्छन्।

रसायनशास्त्र नोबेल समितिका अध्यक्ष हेइनर लिंकेका शब्दमा,

“मेटल–अर्गानिक फ्रेमवर्कहरूले विशाल सम्भावनाहरू बोकेका छन्। यसले नयाँ कार्यक्षमता भएका सामग्री विकासका अकल्पनीय ढोका खोलेको छ।”

 पुरस्कार प्राप्त वैज्ञानिकहरू

• सुसुमु कितागावा — सन् १९५१ मा जापानमा जन्मिएका, हाल क्योतो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक।

• रिचर्ड रोबसन — सन् १९३७ मा बेलायतमा जन्म, मेलबर्न विश्वविद्यालय (अष्ट्रेलिया) मा प्राध्यापक।

• ओमर एम. याघी — सन् १९६५ मा जोर्डनमा जन्म, हाल क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय (अमेरिका) मा प्राध्यापनरत।

यी तीन वैज्ञानिकले बनाएको अवधारणाले आधुनिक रसायनशास्त्रलाई नयाँ दिशातिर डोर्याएको छ — जहाँ पदार्थ संरचना र कार्यक्षमताबीचको सम्बन्धलाई आणविक स्तरमै पुनर्परिभाषित गरिएको छ।