काठमाडौं,  — पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा मिर्गौला उपचारको क्षेत्रमा उल्लेख्य सुधार आएको छ। मिर्गौला रोगीको संख्यामा वृद्धि भइरहेका बेला यसका लागि आवश्यक प्रविधि, सेवा र पूर्वाधारको पहुँच समेत विस्तार हुँदै गएको छ। सन् २००८ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (टिचिङ) बाट सुरु गरिएको मिर्गौला प्रत्यारोपण सेवा अहिले एक दर्जनभन्दा बढी अस्पतालहरूमा विस्तार भइसकेको छ।

पहिले मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि भारत वा अन्य देश जानुपर्ने बाध्यता थियो। तर अहिले नेपालमै जटिल मिर्गौला प्रत्यारोपण, भिन्न रक्तसमूहबीचको प्रत्यारोपणदेखि लिएर उच्च प्रविधियुक्त उपचार सम्भव भएको छ। निजी क्षेत्रबाट पहिलोपटक ग्राण्डी अन्तर्राष्ट्रिय अस्पतालले प्रत्यारोपण सेवा सुरु गरेको थियो।

प्रत्यारोपण र डायलाइसिस दुबै महँगा

नेपालमा अहिले वार्षिक करिब ४०० मिर्गौला प्रत्यारोपण हुँदै आएको छ। तर, मिर्गौला फेल भएपछि हुने उपचार—प्रत्यारोपण र डायलाइसिस—महँगा छन्। डायलाइसिस हप्तामा दुई–तीन पटक गर्नुपर्ने भएकाले आर्थिक भार अझ बढ्ने गरेको छ। हिमोडायलाइसिस (मेसिनमार्फत गरिने विधि) शहरका अस्पतालहरूमा मात्र उपलब्ध छ, जसका कारण ग्रामीण क्षेत्रका बिरामीलाई सहरमा आएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ।

हाल सरकारको तर्फबाट सरकारी अस्पतालमा मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउने बिरामीलाई ४ लाख ५० हजार रुपैयाँ र औषधिका लागि १ लाख रुपैयाँसम्म सहयोग उपलब्ध छ। स्वास्थ्य बीमामा आबद्ध बिरामीलाई औषधिको थप सहयोग र डायलाइसिसका लागि समेत सहयोग उपलब्ध गराइएको छ।

समयमा पत्ता लागे मिर्गौला रोग उपचार योग्य

विशेषज्ञका अनुसार मिर्गौला रोग प्रारम्भिक चरणमै पत्ता लागेमा पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिनेछ। तर धेरैजसो बिरामी अन्तिम अवस्थामा मात्रै अस्पताल पुग्ने गरेका छन्, जसका कारण उपचार खर्चिलो र जटिल हुन्छ।

मधुमेह (डायबेटिज) र उच्च रक्तचाप मिर्गौला फेल हुने प्रमुख कारण हुन्। साथै, वंशाणुगत समस्या, पत्थरी, मिर्गौला बिगार्ने औषधीको लामो प्रयोग, र ग्लोमेरुलोनेफ्राइटिसजस्ता कारण पनि जोखिमयुक्त मानिन्छ। वैदेशिक रोजगारमा जाने नेपालीहरूमाझ यो रोग बढ्दो देखिएको छ, जसको कारण लामो समयको शारीरिक श्रम, तनाव, असन्तुलित खानपान र समयमा उपचार नपाइनु हो।

जोखिम समूहका लागि नियमित परीक्षण अनिवार्य

परिवारमा मिर्गौला रोग भएका, मधुमेह वा उच्च रक्तचापका बिरामी, पत्थरी भएका व्यक्तिहरू मिर्गौलाको नियमित परीक्षणमा जानु अनिवार्य मानिन्छ। जीउ सुन्निने, आँखाको डिल फुल्ने, पिसाबमा फिँज आउने, पिसाबको रङ धमिलो हुने, गाला रातो देखिने, कोखा दुख्ने जस्ता लक्षण देखा परेमा तुरुन्त विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाह लिनु जरुरी हुन्छ।

जीवनशैली परिवर्तनले रोगबाट बच्न सकिन्छ

विशेषज्ञहरू भन्छन्—मिर्गौला रोगबाट बच्न नियमित व्यायाम, तौल नियन्त्रण, पर्याप्त पानी सेवन, फलफूल तथा सागपातको सेवन, कम नुन र कम चिनीयुक्त आहार तथा तनाव नियन्त्रण अत्यावश्यक छन्। साथै, औषधी चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग नगर्न र ३० वर्ष नाघेका व्यक्तिले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्नुपर्ने सल्लाह दिइन्छ।

नेपालमा अब मिर्गौला उपचारमा गुणस्तरीय सेवाको विस्तार भइरहेको छ। तर रोग लाग्न नदिनु नै दीर्घकालीन समाधान हो—नियमित परीक्षण, सचेत जीवनशैली र समयमै उपचार नै मिर्गौला रोग नियन्त्रणको मूल उपाय हो।