५ असार, काठमाडौं ।नेपालमा ऊर्जा स्रोतको क्षेत्रमा ऐतिहासिक खोज भएको छ। दैलेखको जलजले क्षेत्रबाट ११२ अर्ब घनमिटर मिथेन ग्याँस रहेको प्रारम्भिक रिपोर्ट प्राप्त भएपछि नेपालले दीर्घकालीन इन्धन आपूर्तिमा आत्मनिर्भर हुने सम्भावना देखिएको छ।

चिनियाँ सरकारी निकाय चाइना जिओलोजिकल सर्भे र सीएनपीसी सीबु इन्जिनियरिङ कम्पनीले सन् २०२३ को अन्त्यदेखि दैलेखमा ड्रिलिङ थालेका थिए। ४ हजार मिटर गहिरो खनिएको उक्त क्षेत्रमा ग्याँसको गन्ध निस्किएपछि चीनमै परीक्षणका लागि चट्टानका नमूना लगिएको थियो। हालै प्राप्त प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा नेपालमा ५० वर्ष पुग्ने परिमाणको मिथेन ग्याँस रहेको पुष्टि भएको छ।

उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री दामोदर भण्डारीले यो ग्याँस पेट्रोल–डिजेलको विकल्पका रूपमा स्वच्छ इन्धनका रूपमा उपयोग गर्न सकिने बताएका छन्। “गाडी चलाउने, बत्ती बाल्ने, बिजुली उत्पादन र मल उद्योगमा प्रयोग हुने अमोनिया निकाल्न सकिने सम्भावना छ,” मन्त्री भण्डारीले भने।

स्थानीय विश्वास र वैज्ञानिक पुष्टि

दैलेखको विभिन्न क्षेत्रमा प्रज्वलित आगो देखिएपछि स्थानीयले दैवी चमत्कारका रूपमा पूजा गर्दै आएका थिए। तर, विज्ञहरुले यो जमिनमुनिको प्रज्वलनशील ग्याँस भएको पुष्टि गरेका छन्, जसले वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट ग्याँस उत्खनन् सम्भावनालाई थप बल दिएको छ।

६५ अर्बको परीक्षण योजना, डिसेम्बरसम्म विस्तृत प्रतिवेदन

चिनियाँ टोलीले डिसेम्बर महिनासम्म विस्तृत रिपोर्ट दिने प्रतिवद्धता जनाएको छ। त्यसपछिको चरणमा नेपाल सरकारले ७५ दिनको परीक्षण उत्पादन कार्यक्रम सुरु गर्ने तयारी गरिरहेको छ। ६५ अर्ब रुपैयाँको अनुमानित लागतमा परीक्षण उत्खनन् गरी व्यावसायिक उत्पादनतर्फ जाने योजना बनाइएको छ।

मन्त्री भण्डारी भन्छन्, “हामी चाहन्छौं विस्तृत प्रतिवेदन चाँडो प्राप्त होस्। त्यसपछि सिमित उत्पादन सुरु गरेर व्यवसायिक प्रयोगतर्फ अघि बढ्छौं।”

भारतको नाकाबन्दीपछि बढेको चासो

२०७२ सालको भारतीय नाकाबन्दीपछिको इन्धन संकट सम्झनलायक छ। त्यही संकटपछि नेपालले चीनसँग पेट्रोलियम सम्भाव्यता अध्ययनका लागि सहकार्य गरेको थियो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र उद्योगमन्त्री सोमप्रसाद पाण्डेको पहलमा विभिन्न सम्भाव्य खानीहरूमा अनुसन्धान गरियो।

तर, वास्तविक उत्खनन् सुरु हुन झण्डै १० वर्ष लाग्यो। अहिले भने त्यो प्रयास फलदायी बन्दै गएको छ।

भूगर्भिक इतिहास र सम्भाव्यता

नेपालमा व्यवस्थित पेट्रोलियम अन्वेषणको कार्य सन् १९९७ बाट सुरु भए पनि यसको आधार सन् १९७८/७९ को एअरबोर्न म्याग्नेटिक सर्वे थियो। ४८ हजार वर्ग किमी क्षेत्रफलमा गरिएको अध्ययनले उत्साहजनक नतिजा देखाएको थियो। त्यसपछि सरकारले १० वटा ब्लक पहिचान गरेर अन्वेषण अगाडि बढाएको हो।

हालसम्मको उत्खनन् दैलेखमै सीमित रहे पनि थप तीन ठाउँमा ड्रिलिङ गर्दा ग्याँसको मात्रा अझ बढ्ने अनुमान गरिएको छ। यदि सबै रिपोर्ट र परीक्षणहरू सकारात्मक आए, नेपालले इतिहासमै पहिलोपटक स्वदेशी इन्धनको उत्पादन सुरु गर्नेछ।

निष्कर्ष

दैलेखको जलजलेमा भेटिएको ११२ अर्ब घनमिटर मिथेन ग्याँस नेपालको आर्थिक र ऊर्जा सुरक्षाका लागि नयाँ युगको संकेत हुन सक्छ। चिनियाँ सहयोगमा भइरहेको यो प्रयास सफल भयो भने नेपालले दीर्घकालीन रुपमा आयातमा निर्भरता घटाउने मात्र होइन, ऊर्जा निर्यात गर्ने सम्भावनासमेत देख्न सक्छ।